Depresja jest najczęstszym zaburzeniem psychicznym wieku podeszłego, dwa razy częstszym niż zespoły otępienne. Objawy depresji osób w wieku podeszłym nie są typowe. Nierzadko sami chorzy oraz ich rodziny czy opiekunowie nie są świadomi istnienia choroby, a ujawniane objawy zaburzeń depresyjnych traktowane są jako przejaw naturalnego procesu starzenia.

Czy pandemia COVID-19 wpłynęła na wzrost zaburzeń depresyjnych w grupie 65+?
Przewiduje się, że częstość zaburzeń depresyjnych w tej grupie wiekowej mogła wzrosnąć nawet o 30 proc. Natomiast wiemy już na pewno, że koronawirus SARS-CoV-2 daje częściej powikłania depresyjno-lękowe niż zwykła grypa. Co więcej, należy pamiętać, że ludzie w czasie trudnym, w momentach kryzysu mobilizują się, a potem to wszystko „odpuszcza”. Tak więc wpływ pandemii na zdrowie psychiczne poznamy za jakiś czas. Tym bardziej trzeba być czujnym, żeby nie przeoczyć tego momentu.

Jakie są przyczyny depresji u osób starszych?

Przyczyn jest wiele. Oczywiście jest to starzenie się mózgu, choroby somatyczne, problemy psychospołeczne i psychologiczne – starość wiąże się ze stratami społecznymi i biologicznymi (utrata zdrowia fizycznego, zakończenie pracy, śmierć współmałżonka, przeżywanie przemijania, narastająca świadomość zbliżającej się śmierci).

Diagnoza depresji u osób starszych jest utrudniona ze względu na inne przewlekłe choroby, które je dotykają. Częste są tzw. maski depresji. Jak się one objawiają?

Depresja maskowana stanowi szczególną formę depresji. Zwłaszcza depresje w wieku podeszłym ukrywa się pod maskami. To znaczy, że nie towarzyszą jej trzy główne objawy, czyli spadek nastroju, napędu, brak zdolności przeżywania przyjemności, albo występują drugoplanowo, z mniejszym nasileniem. W zamian za to chory bardzo często zgłasza ból, co wiąże się z nadużywaniem leków przeciwbólowym. Depresja może mieć maskę nadużywaniem alkoholu – przyzwyczailiśmy się do stereotypu, że to młodzi ludzie nadmiernie piją, ale starsi też. Dolegliwości somatyczne zgłaszane przez pacjenta, których nie da się wytłumaczyć przy pomocy wszelkich dostępnych badań, to kolejna, jedna z najczęstszych, masek depresji. Następne to zaburzenia rytmu dobowego, przewlekły lęk, zespół niespokojnych nóg, świąd skóry i wiele, wiele innych.

Czy lekarze innych specjalności aniżeli psychiatria mogą zdiagnozować depresję?

Depresję może zdiagnozować lekarz każdej specjalności. Musi tylko chcieć i umieć. Czasami wystarczy zadać pacjentowi dwa pytania:„czy ma pan/pani zdolność odczuwania przyjemności?”,„czy odczuwa pan/pani smutek?”. Te dwa pytania są kluczowe.

Do jakiego momentu chorego może leczyć lekarz rodzinny, a kiedy powinien już zająć się tym psychiatra?
Lekarz rodzinny może leczyć niepowikłane zespoły depresyjne – niepowikłane myślami samobójczymi czy psychotycznymi (urojenia winy, grzeszności, kary). Jeśli takowe są, pacjenta powinien wziąć pod opiekę psychiatra. Podobnie jak w przypadku choroby afektywnej dwubiegunowej.

Jak powinien wyglądać proces terapeutyczny? Jak długo powinno trwać leczenie?

Każdy lek musi mieć czas, żeby zadziałał. Standardowo powinno to trwać 3-6 miesięcy. Jeżeli jednak nie ma 20-proc. poprawy po pierwszych dwóch tygodniach, to znaczy, że lek jest nietrafiony albo należy zwiększyć jego dawkę. Zawsze na początku staramy się leczyć najniższą skuteczną dawką, bo chodzi też o dobrą tolerancję leku. Jeśli chodzi o długość terapii – po pierwszym epizodzie depresyjnym powinna ona trwać rok, po drugim – 2 lata, po trzecim zalecane jest leczenie do końca życia.

Które leki przeciwdepresyjne są wskazane dla chorych w wieku podeszłym?

Wybierając lek przeciwdepresyjny zawsze należy się pochylić nad konkretnym pacjentem, uważnie zważyć, jakiego leku potrzebuje, jakie objawy depresji u niego przeważają. Jedne leki są bardziej uspokajające, inne bardziej stymulujące, jeszcze inne działają dodatkowo przeciwbólowo, przeciwlękowo, nasennie. Oczywiście nie jest rolą pacjenta, żeby to wiedzieć, ale dobrze, jeśli ma świadomość, że leki przeciwdepresyjne nawet z tej samej grupy mogą mieć różne właściwości. Podobnie różne są niepożądane efekty ich stosowania, o których należy pamiętać.

SSRI, czyli inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, są pierwszą, najczęściej stosowaną grupą leków przeciwdepresyjnych. Spośród nich preparat zawierający sertralinę ma udowodnione bezpieczeństwo u pacjentów z chorobami kardiologicznymi. Sertralina, citalopram i escitalopram są bezpieczne dla osób, które przyjmują wiele leków, ponieważ nie wchodzą w interakcje z innymi lekami. To bardzo ważne zwłaszcza w przypadku starszych pacjentów, którzy z powodu rozlicznych chorób przyjmują wiele leków.

SNRI, czyli inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny i noradrenaliny, pomagają, jeśli depresji towarzyszy ból. MAOI, inhibitory monoaminooksydazy zaleca się chorym odczuwającym spowolnienie, wypalenie, Multiomodalne LPD działają propoznawczo, z kolei wielopierścieniowe leki przeciwdepresyjne są stosowane, gdy depresji towarzyszą zaburzenia snu, podobnie jak lek zawierający trazodon przedstawiciela grupy SARI.

Czy psychoterapia ma zastosowanie u starszych pacjentów?

Udowodniono, że psychoterapia jest skuteczna u pacjentów z depresją, w standardach postępowania nie ma ograniczenia wiekowego pacjentów. W przypadku depresji lekkiej i umiarkowanej można równocześnie leczyć psychoterapią jak i farmakoterapią. Psychoterapii może się poddać każda osoba, która tego chce i ma zdolności poznawcze. Terapia zajęciowa jest również bardzo cenna, bo reguluje rytm dobowy, daje poczucie obowiązku, co jest bardzo ważne dla osób starszych, które mają dużo niezagospodarowanego czasu.

Pierwszym lekarzem, który może zdiagnozować objawy depresji u seniora jest lekarz POZ. Czy w swojej praktyce miała Pani dużo takich przypadków?

Na depresję cierpi ok. 30% pacjentów powyżej 65 r.ż. Jest to choroba, którą da się leczyć skutecznie, jednak problemem jest właściwe zdiagnozowanie pacjenta. Trudność diagnozowania depresji u seniorów wynika z tego, że współwystępuje z innymi problemami zdrowotnymi i z tego, że jest maskowana przez inne choroby.

Istotną rolą lekarza pierwszego kontaktu jest wnikliwe, indywidualne podejście do pacjenta z uwzględnieniem istniejących chorób przewlekłych, niepełnosprawności oraz jego sytuacji życiowej. Pozwala to postawić właściwe rozpoznanie, a następnie uświadomić chorego o konieczności odbycia konsultacji psychiatrycznej i podjęcia leczenia. Ogromnie ważne jest nawiązanie dobrej relacji z pacjentem i jego rodziną, danie mu poczucia bezpieczeństwa oraz okazanie zainteresowania jego osobą. Chorzy przeważnie mają problem z uświadomieniem sobie problemu, negują chorobę. Moim zadaniem jest przekonanie ich, że depresja podobnie jak cukrzyca czy nadciśnienie tętnicze może być skutecznie leczona i nie jest chorobą, której się należy wstydzić.

Spotykam seniorów z depresją w codziennej praktyce dość często. Tych, którzy prezentują typowe objawy depresji, chorych z objawami somatycznymi takimi jak bezsenność czy przewlekłe dolegliwości bólowe oraz osoby z nietypowymi symptomami, tak charakterystycznymi dla osób starszych. Zdarzyły się również przypadki wymagające pilnej hospitalizacji w związku z wystąpieniem u tych chorych zamiarów samobójczych.

Co dalej dzieje się z takim pacjentem?

Rozpoznanie i leczenie depresji u seniorów jest ważne z punktu widzenia skuteczności leczenia ich chorób przewlekłych oraz utrzymania poprawnych więzi rodzinnych, właściwych postaw społecznych i zachowań.

Metoda leczenia zależy od etiologii choroby i nasilenia objawów. Istotnymi elementami leczenia seniorów są: farmakoterapia, psychoterapia, aktywność fizyczna i terapia zajęciowa. Postać łagodna i umiarkowana wymaga farmakoterapii i psychoterapii. Ciężkie postacie z towarzyszącymi myślami samobójczymi, urojeniami czy spowolnieniem wymagają hospi- talizacji w oddziale psychiatrycznym. Oczywiście pacjent leczony ambulatoryjnie w Poradni Zdrowia Psychicznego i Poradni Psychologicznej jest nadal w kręgu zainteresowań POZ (lekarza pierwszego kontaktu i pielęgniarki środowiskowo-rodzinnej). Z poziomu podstawowej opieki zdrowotnej interesujemy się stanem zdrowia naszego pacjenta i przebiegiem leczenia, regularnie kontaktujemy się z chorym i jego rodziną.

Należy zaznaczyć, że niektórzy z chorych wymagają szybkiej interwencji psychiatry, z uwagi na cięższy przebieg choroby i duże ryzyko zachowań samobójczych. Tacy pacjenci są przyjmowani przez specjalistów w trybie pilnym lub wymagają natychmiastowego skie- rowania do szpitala. W łagodniejszych postaciach depresji staram się pomóc moim pacjentom – sama inicjuję leczenie, zwłaszcza, że nie każdy chory jest gotowy na wizytę w Poradni Zdrowia Psychicznego, a i czas oczekiwania na poradę specjalistyczną jest dość długi.